คุณค่าของห้องสมุดคืออะไร คุณพิมล เมฆสวัสดิ์ รองผู้อำนวยการฝ่ายส่งเสริมผู้ใช้และวิจัยการศึกษา สำนักหอสมุดมหาวิทยาลัย ศรีนครินทรวิโรฒ ___________________________________________________________

บรรณารักษ์มักจะวางแผนและกำหนดกลยุทธ์ในการที่จะบอกแก่ผู้ใช้ว่าห้องสมุดนั้นมีคุณค่าอย่างไร เรามักเล่าเรื่องราวเกี่ยวกับสิ่งที่เกิดขึ้นในห้องสมุด เราวิเคราะห์ความคุ้มทุนของค่าใช้จ่าย เราศึกษาถึงวิธีที่จะส่งสารของห้องสมุดไปยังผู้ใช้ เราสร้างแผนการตลาด เราทำวิจัยความคิดเห็นเกี่ยวกับสิ่งที่ผู้ใช้ต้องการ เราขอยืมต้นแบบจากส่วนอื่นของโลกที่เราเป็นส่วนหนึ่ง เช่น ร้านหนังสือ องค์กรไม่หวังผลกำไร เป็นต้น

บางครั้งสิ่งที่กล่าวมานี้ก็ใช้ได้ดี บางครั้งก็ต้องใช้วิธีอื่น หรือบางครั้งมันก็ใช้ไม่ได้ผล หรือใช้ได้กับบางสถานการณ์ บทความนี้จึงต้องการนำเสนอแนวทางในการทำความเข้าใจโครงสร้างพื้นฐานที่อยู่ภายใต้การยืนยันถึงคุณค่าเพื่อที่ว่าเราจะสามารถสื่อสารได้อย่างมีประสิทธิผลยิ่งขึ้นกับผู้ที่เราต้องพึ่งพาทรัพยากร และผู้ที่พึ่งพาทรัพยากรของเรา

ข้อเท็จจริง 4 ประการและผลที่ตามมา

1. ห้องสมุดเป็นส่วนหนึ่งของระบบใหญ่ เมื่อมาพิจารณา เราจะพบว่าห้องสมุดประชาชนเป็นส่วนหนึ่งของเมือง ศูนย์สื่อโรงเรียนก็เป็นส่วนหนึ่งของระบบโรงเรียน ห้องสมุดวิชาการเป็นส่วนหนึ่งของมหาวิทยาลัย และห้องสมุดเฉพาะก็เป็นส่วนหนึ่งขององค์กร สถาบัน หรือบริษัทด้วยเช่นกัน ไม่มีห้องสมุดใดที่อยู่โดยลำพังได้

ระบบเจ้าภาพขนาดใหญ่กว่าเหล่านี้สร้างห้องสมุดขึ้นมาและทำให้มันคงอยู่ต่อไป ห้องสมุดเกิดและตายไปเช่นเดียวกับระบบเจ้าภาพที่เกิดและตาย เราสามารถดำเนินงานไปได้ดีภายในระบบเจ้าภาพ แต่เราไม่สามารถไปได้เหนือกว่าระดับความสำเร็จและความดีเลิศโดยปราศจากความรู้ซึ้งถึงคุณค่าของตัวเองได้

บุคลากรห้องสมุดควรทราบสิ่งสำคัญ 3 ประการเกี่ยวกับระบบห้องสมุดเจ้าภาพ ได้แก่ พันธกิจ โครง สร้าง และประวัติ ซึ่งอาจหมายถึงการขุดค้นเอกสาร และยังหมายถึงการฟังผู้นำเพื่อมองเห็นถึงวิธีการทำงานของระบบและเหตุผลของมัน นอกจากนั้นยังต้องทำความเข้าใจถึงการจัดลำดับความสำคัญของเจ้าภาพ นั่นก็คือ เมือง มหาวิทยาลัย สถาบัน หรือโรงเรียนอีกด้วย การฟังผู้นำจะสร้างเสริมความเข้าใจ เช่นเดียวกับการอ่านข้อมูลสำคัญ ๆ เช่น รายงานการประชุมของคณะกรรมการบริหาร เว็บไซต์ หนังสือพิมพ์ท้องถิ่น และ รายงานที่สำคัญ

ประการสำคัญ เราจำเป็นต้องเข้าใจในโครงสร้างอำนาจของระบบเจ้าภาพทั้งที่เป็นทางการและไม่เป็นทางการ มีการอธิบายโครงสร้างอำนาจแบบที่เป็นทางการไว้ในเอกสาร แต่โครงสร้างแบบไม่เป็นทางการต้องการความสนใจที่ต่างออกไป การสำรวจอำนาจแบบไม่เป็นทางการสามารถเริ่มต้นด้วยการตั้งคำถามเกี่ยวกับสาเหตุของสิ่งที่เกิดขึ้น และด้วยวิธีการอย่างไร วิธีการตัดสินใจเพื่อค้านหรือรับรองการตัดสินใจนั้น นั่นก็คือ การถามและการฟัง ไม่ใช่การเล่าเรื่องราวของห้องสมุด

2. ห้องสมุดต้องการระบบเจ้าภาพมากกว่าที่ระบบเจ้าภาพต้องการห้องสมุด
ระบบเจ้าภาพพิจารณาเหตุผลสำหรับการที่ห้องสมุดเป็นส่วนหนึ่งของมัน ความชอบด้วยกฎหมายของข้ออ้างเกี่ยวกับการเป็นเจ้าของ และสถาบันที่เรามีส่วนเป็นเจ้าของ ความชอบด้วยกฎหมายของห้องสมุดในฐานะที่เป็นส่วนของระบบเจ้าภาพมักถูกเข้าใจในความหมายทั่ว ๆ ไปมากกว่า เช่น ห้องสมุดประชาชนนั้นดีสำหรับเด็ก ๆ ศูนย์สื่อโรงเรียนเป็นที่สำหรับการสอนนอกห้องเรียน ห้องสมุดมหาวิทยาลัยเป็นแหล่งทรัพยากรสำหรับนักวิชาการ และห้องสมุดบริษัทเป็นแหล่งข้อมูลที่ส่งเสริมการเพิ่มผลผลิต เป็นต้น

เมื่อมีการเปลี่ยนแปลงในทางปฏิบัติ ทำให้เกิดคำถามขึ้นมา เช่น นโยบายการกำหนดการเข้าถึงอินเทอร์เน็ตแบบไม่คัดกรองสำหรับเด็กนำมาซึ่งคำถามที่ว่าห้องสมุดประชาชนเป็นสถานที่ที่ดีสำหรับเด็กหรือไม่ และว่าการจำหน่ายวัสดุทางประวัติศาสตร์ที่มีการใช้น้อยออกจากห้องสมุดอาจเป็นการบ่อนทำลายข้ออ้างที่ว่าห้องสมุดสนับสนุนการเป็นวิชาการดั้งเดิมได้เช่นกัน สิ่งที่สำคัญคือว่าเราได้รับการยอมรับในฐานะที่เป็นส่วนหนึ่งของระบบเจ้าภาพ มันยังสำคัญอีกด้วยว่าเราไม่ได้หลงออกไปนอกทางเกินจากความเข้าใจถึงความสำคัญต่อระบบเจ้าภาพ เราสามารถทำหลายอย่างได้มากขึ้น แต่เราจะมีปัญหาหากหยุดทำสิ่งเหล่านั้นที่เข้าใจว่าเป็นส่วนของเรื่องความชอบด้วยกฎหมาย ห้องสมุดประชาชนสามารถมีโปรแกรมการรู้หนังสือ แต่จะยิ่งดีไปกว่านั้นก็คือไม่ต้องใช้บรรณารักษ์วิชาชีพในภาควิชาวรรณกรรมเด็ก

3. ห้องสมุดได้รับทรัพยากรและความชอบด้วยกฎหมายต่อเนื่องจากระบบเจ้าภาพสำหรับการสร้างคุณค่า
“คุณค่า” ไม่ได้มีอยู่เชิงนามธรรมในระบบเจ้าภาพ มันมีอยู่ในความปรารถนาและการรับรู้ของบุคคลในระบบโดยเป็นผู้จัดหาทรัพยากรหรือผู้บริโภคบริการนั่นเอง การรับรู้คุณค่าทั้งหมดนั้นไม่เท่ากัน จากบทความที่ว่า ลูกค้ามีความเท่าเทียมกัน เป็นเรื่องไม่จริง แต่ละระบบเจ้าภาพมีโครงสร้างอำนาจ มีคนที่มีอำนาจตามตำแหน่งพร้อมกับอำนาจส่วนบุคคล และอำนาจตามสถานการณ์ไม่ว่าเราจะชอบหรือไม่

ขณะที่ผู้ใช้ควรได้รับบริการที่เปิดเผย เป็นมิตร และดี เนื่องจากตำแหน่งในโครงสร้างอำนาจของระบบเจ้าภาพจำเป็นต้องทำให้ผู้ใช้มีความพึงพอใจตลอดเวลา เพราะผู้ใช้มีอิทธิพลอย่างมากต่อคุณค่าที่รับรู้เกี่ยว กับห้องสมุดต่อระบบเจ้าภาพโดยรวม

4. คุณค่าไม่ใช่เกี่ยวกับห้องสมุดแต่เกี่ยวกับระบบเจ้าภาพ
โลกที่เราดำรงชีพอยู่คือโลกของระบบเจ้าภาพที่เราทำงานให้ และคุณค่าของเราคือคำประกาศนโยบายในแง่ของการเสริมสร้างต่อระบบเจ้าภาพนั่นเอง เช่น ห้องสมุดประชาชนชิคาโกก็คือความสำเร็จของชิคาโก ศูนย์
สื่อโรงเรียนประถมแฟร์แบงก์ก็คือความสำเร็จของโรงเรียนประถมแฟร์แบงก์ ห้องสมุดลอสแองเจลิสแห่งมหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนียก็คือความสำเร็จของนิสิตและอาจารย์ และคนอื่น ๆ ของมหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย เราได้รับเกียรติในการเสริมสร้างความสำเร็จ

ผู้นำและผู้สนับสนุนห้องสมุดได้พัฒนากลยุทธ์ที่มีประสิทธิผลจำนวนหนึ่งที่ฝังรากอยู่ในความจริงนี้
บางคนนำเสนอเรื่องราวของห้องสมุดในแง่และลำดับชั้นที่สะท้อนลำดับความสำคัญของระบบเจ้าภาพ ดังนั้น
เมื่อมหาวิทยาลัยเพิ่มหลักสูตรปริญญาเอกใหม่ในสาขาใด ๆ ก็ตาม ห้องสมุดก็ต้องสนับสนุนทรัพยากรในสาขานั้น ๆ

การสร้างคุณค่าสำหรับระบบเจ้าภาพของเราเกี่ยวข้องกับ 3 สิ่งด้วยกัน คือ บรรณารักษ์ต้องเข้าใจระบบเจ้าภาพของตัวเอง ต้องเข้าใจแหล่งของการอ้างสิทธิ์ในการเป็นส่วนตามชอบด้วยกฎหมายของระบบนั้น และต้องทำงานให้ดีเพื่อให้ระบบดีขึ้น ด้วยเหตุนี้ เราจึงควรใช้วิธีถามและฟังมากกว่าที่จะใช้การเล่าเรื่องและร้องขอนั่นเอง

เก็บความจาก What’s a Library Worth โดย Eleanor Jo Rodger ใน American Libraries. September 2007